Khi số vụ và tiền phạt trở thành thước đo: Quản lý thị trường đang đo điều gì?

Trong hoạt động Quản lý thị trường, số vụ kiểm tra, số vụ xử lý và số tiền thu phạt là những con số rất dễ nhìn thấy, dễ thống kê và dễ so sánh. Vì vậy, việc sử dụng chúng như một nhóm chỉ tiêu để đánh giá kết quả công tác là có cơ sở nhất định.

Nhưng vấn đề xuất hiện khi số vụ và số tiền xử phạt trở thành thước đo chính, thậm chí chi phối việc đánh giá công chức.

Một nghịch lý đáng suy nghĩ

Hãy thử hình dung một địa bàn mà sau nhiều năm quản lý, người kinh doanh ngày càng hiểu pháp luật; hàng giả, hàng lậu giảm; cơ sở kinh doanh chủ động khắc phục sai phạm; người tiêu dùng có ý thức hơn.

Kết quả tự nhiên phải là:

Vi phạm giảm → số vụ xử phạt giảm → tiền phạt giảm.

Nếu vẫn lấy số vụ và số tiền xử phạt làm chỉ tiêu thành tích chủ yếu, một nghịch lý sẽ xuất hiện:

Thị trường càng trật tự, công chức thực hiện tốt chức năng phòng ngừa thì thành tích định lượng lại càng khó đạt.

Ngược lại, địa bàn có nhiều vi phạm lại tạo ra nhiều "đầu vào" để kiểm tra, xử phạt và thu ngân sách.

Đây chính là điểm đặc biệt của Quản lý thị trường: xét trên phương diện phòng ngừa vi phạm, lực lượng này có thể được xem là một trong những lĩnh vực “phát triển ngược” với sự tiến bộ của xã hội.

Một bệnh viện tốt không mong có nhiều người bệnh. Cảnh sát phòng cháy không mong có nhiều vụ cháy. Và lực lượng Quản lý thị trường cũng không thể mong thị trường có nhiều vi phạm để có nhiều vụ xử lý.

Thành công cao nhất của quản lý nhà nước không phải lúc nào cũng là xử lý được nhiều vi phạm, mà còn là làm cho vi phạm ít xảy ra hơn.

Áp lực chỉ tiêu có thể làm thay đổi hành vi

Từ góc độ tâm lý tổ chức, con người thường điều chỉnh hành vi theo thứ được đo lường và khen thưởng.

Nếu một công chức biết rằng cuối năm mình chủ yếu được so sánh bằng bao nhiêu vụ, phạt bao nhiêu tiền, động lực nghề nghiệp rất dễ dịch chuyển từ:

“Làm thế nào để địa bàn mình quản lý chấp hành pháp luật tốt hơn?”

sang:

“Làm thế nào để đủ số vụ và đủ số tiền?”

Hai câu hỏi nghe gần giống nhau nhưng bản chất quản lý nhà nước hoàn toàn khác nhau.

Nếu cơ chế đánh giá kéo dài theo hướng này, nó còn có thể tạo ra những hệ quả không mong muốn: ưu tiên vụ việc dễ xử lý; chú trọng giá trị tiền phạt hơn tác động quản lý; xem nhẹ tuyên truyền, hướng dẫn và phòng ngừa vì những công việc này khó quy đổi thành con số; thậm chí hình thành tâm lý rằng “ít vi phạm” đồng nghĩa với “ít thành tích”.

Đó là một nghịch lý về động lực.

Pháp luật hiện hành cũng đặt vấn đề rộng hơn "đếm vụ"

Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15, với các quy định về đánh giá công chức được thực hiện từ ngày 01/01/2026, yêu cầu đánh giá phải đa chiều, định lượng tối đa nhưng gắn với tiến độ, chất lượng, hiệu quả và sản phẩm theo vị trí việc làm. Nội dung đánh giá không chỉ có số lượng công việc mà còn bao gồm năng lực chuyên môn, trách nhiệm, thái độ phục vụ người dân và doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo, chất lượng và tiến độ thực hiện nhiệm vụ.

Điều đó gợi mở rằng định lượng là cần thiết, nhưng định lượng không đồng nghĩa với chỉ đếm số vụ và cộng tiền phạt.

Với Quản lý thị trường, một hệ thống đánh giá hợp lý hơn có thể ghi nhận đồng thời kết quả phát hiện, xử lý vi phạm; chất lượng và độ phức tạp của vụ việc; hiệu quả quản lý địa bàn; phát hiện và xử lý vấn đề nổi cộm; tuyên truyền, hướng dẫn pháp luật; phòng ngừa tái phạm; phối hợp liên ngành; bảo vệ người tiêu dùng; chất lượng hồ sơ và đặc biệt là mức độ hoàn thành những nhiệm vụ được giao theo vị trí việc làm.

Một công chức quản lý tốt địa bàn để 100 cơ sở chủ động tuân thủ pháp luật không nhất thiết kém hiệu quả hơn một công chức xử phạt 20 cơ sở.

Đích đến cuối cùng là gì?

Có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải:

“Năm nay chúng ta xử phạt được bao nhiêu vụ, thu được bao nhiêu tiền?”

mà nên là:

“Sau một năm hoạt động của lực lượng Quản lý thị trường, thị trường có minh bạch hơn, người kinh doanh có tuân thủ pháp luật tốt hơn và quyền lợi người tiêu dùng có được bảo vệ tốt hơn hay không?”

Nếu câu trả lời là có, thì ngay cả khi số vụ xử phạt giảm, đó vẫn có thể là một kết quả quản lý nhà nước đáng ghi nhận.

Và ở một góc nhìn xa hơn, nếu một ngày xã hội phát triển đến mức phần lớn chủ thể kinh doanh tự giác tuân thủ pháp luật, công nghệ giúp thị trường minh bạch, vi phạm ngày càng ít và bộ máy Quản lý thị trường vì thế có thể tinh gọn hơn, thì điều đó không nhất thiết là sự thất bại của lực lượng.

Ngược lại, đó có thể chính là một biểu hiện của thành công.

Một lực lượng quản lý nhà nước thực sự hiệu quả không nên cần xã hội có nhiều vi phạm để chứng minh rằng mình cần thiết.

Vậy theo các anh/chị: Nếu không lấy số vụ và số tiền xử phạt làm chỉ tiêu chính, chúng ta nên đo hiệu quả của một Kiểm soát viên thị trường bằng những tiêu chí nào để vừa công bằng, vừa định lượng được, nhưng không tạo ra “động lực ngược”?